Kontrola i kary
Czynności sprawdzające i kontrolne

Kontrola prawidłowości rozliczeń podatkowych dokonywana jest w oparciu o trzy zasadnicze akty prawne:

    * ustawę z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 1997r., Nr 137, poz. 926 z późn. zm.), która reguluje kontrolę podatkową i czynności sprawdzające dokonywane przez organ podatkowy;
    * ustawę z dnia 28 września 1991r. o kontroli skarbowej (Dz. U. z 2004r., Nr 8, poz. 65 z późn. zm.), która reguluje kontrolę skarbową prowadzoną przez Urząd Kontroli Skarbowej (tzw. policja skarbowa);
    * ustawę z dnia 2 lipca 2004r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2004r., Nr 173, poz.1807), która wprowadza ograniczenia w możliwości kontrolowania przedsiębiorców.

procedury

Zasadniczym obowiązkiem przedsiębiorcy, związanym z ewentualnym postępowaniem kontrolnym, jest posiadanie i prowadzenie w swojej siedzibie książki kontroli. Nie jest możliwe przechowywanie takiej książki w biurze rachunkowym. Obowiązek ten został wprowadzony z dniem 21 sierpnia 2004r.

Przedsiębiorca jest obowiązany dokonywać w książce kontroli wpisu informującego o wykonaniu zaleceń pokontrolnych bądź wpisu o ich uchyleniu przez organ kontroli lub jego organ nadrzędny albo sąd administracyjny. Przedsiębiorca ujmuje w książce kontroli również postanowienia dotyczące wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji (samo wniesienie odwołania nie wstrzymuje z zasady wykonania decyzji). Ponadto przedsiębiorca jest obowiązany przechowywać wszelkie upoważnienia i protokoły kontroli otrzymane od 21 sierpnia 2004r., a także udostępniać je na żądanie organu kontroli. Jako że okres przechowywania dokumentacji związanej z kontrolą nie został określony, pomimo upływu okresu przedawnienia zobowiązań podatkowych należy przechowywać dokumentację kontrolną. Pozwoli to organom kontroli bardzo precyzyjnie śledzić poczynania podatnika.

W oparciu o Ordynację podatkową możliwe jest przeprowadzenie przez organ podatkowy (Naczelnika Urzędu Skarbowego, Wójta, Burmistrza, Prezydenta Miasta, Naczelnika Urzędu Celnego):

    * czynności sprawdzających;
    * kontroli podatkowej.

Czynności sprawdzające mają na celu:

    * sprawdzenie terminowości składania deklaracji oraz wpłacania zadeklarowanych podatków, w tym również pobieranych przez płatników oraz inkasentów,
    * stwierdzenie formalnej poprawności deklaracji;
    * ustalenie stanu faktycznego w zakresie niezbędnym do stwierdzenia zgodności z przedstawionymi dokumentami.

W ramach czynności sprawdzających organ podatkowy może żądać wyjaśnień, ale tylko w zakresie niezbędnym dla ustalenia, czy złożona deklaracji jest poprawna. Organ może żądać dokumentów albo ich fotokopii, jeżeli podatnik skorzystał w deklaracji z ulg. Organ może przeprowadzić oględziny lokalu, ale tylko w celu sprawdzenia zgodności przedstawionych dokumentów ze stanem faktycznym, w sprawach korzystania przez podatnika z ulg w deklaracji podatkowej.

Organ podatkowy nie może w ramach czynności sprawdzających prowadzić nieformalnej kontroli podatkowej. Czynności sprawdzające mają na celu w zasadzie zweryfikowanie poprawności i terminowości składania deklaracji. Nie może zdarzyć się sytuacja, z którą ostatnio zetknął się autor niniejszej publikacji: urzędnik w ramach czynności sprawdzających, ustalał, czy podatnik uzyskał dochód wystarczający do zakupu lokalu mieszkalnego, żądając oświadczeń osób trzecich, wyciągów z kont tych osób, sugerując, że dopiero w razie nieprawidłowości rozpoczęte zostaną czynności kontrolne.

Sprawdzeniu, czy kontrolowani wywiązują się z obowiązków wynikających z przepisów prawa podatkowego, służy kontrola podatkowa. W jej wyniku następuje m.in. kontrola ksiąg, deklaracji, wpłat itp. To właśnie kontrola podatkowa polega na wizycie w firmie kontrolerów urzędu skarbowego w celu skontrolowania np. prawidłowości zadeklarowanych podstaw opodatkowania w określonym okresie, czy też prawidłowości dokonanych rozliczeń w zakresie podatku vat.

Odmianą kontroli jest kontrola skarbowa, przeprowadzana przez Urząd Kontroli Skarbowej, potocznie nazywany policją podatkową. Kontrola skarbowa dotyczy szerszego spektrum zagadnień, dotyczy np. rozliczeń z funduszami (np. zus, fundusz pracy itp.), a nie tylko zobowiązań podatkowych. Do małych firm prowadzonych przez osoby fizyczne UKS trafia znacznie rzadziej, niż urząd skarbowy.

W prakyce występują również kontrole krzyżowe, polegające na potwierdzeniu udokumentowania u podatnika transakcji wykazanych u innego kontrolowanego podatnika. Kontrola taka trwa zazwyczaj bardzo krótko i - o ile wszystkie faktury zaksięgowano - nie oznacza dla podatnika żadnych nieprzyjemności.