Nowelizacja ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych - zwolnienia odszkodowań wynikające z ugody sądowej
Zmianie ulegną przepisy regulujące zwolnienie z podatku otrzymanych odszkodowań, które Trybunał Konstytucyjny uznał w obecnie obowiązującej wersji za niezgodne z Konstytucją RP. Projektowana ustawa dostosowuje przepisy do wyroku TK. Sprawdź, co się zmieni.


Projekt nowelizacji ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, która dostosowuje przepisy do wyroku Trybunału Konstytucyjnego, trafił do Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Gospodarki Narodowej.


W czym leży problem?


W wyroku z 29 listopada 2006 r. (sygn. akt: SK 51/06; Dz.U. nr 226, poz. 1657) Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm., dalej: updof) „w zakresie, w jakim wyłącza zwolnienie podatkowe w stosunku do odszkodowań uzyskanych na podstawie ugody sądowej” jest niezgodny z Konstytucją. Wyklucza on bowiem możliwość skorzystania ze zwolnienia podatkowego w stosunku do odszkodowań uzyskanych na podstawie ugody sądowej.


Zakwestionowany przez Trybunał przepis art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g updof stanowił, że: „Wolne od podatku dochodowego są: […] otrzymane odszkodowania, jeżeli ich wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw, z wyjątkiem: […] odszkodowań wynikających z zawartych umów lub ugód […]”.


Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, że ogólna zasada zwolnienia odszkodowań od podatku dochodowego i wprowadzenia wyłączeń od tegoż zwolnienia jest zrozumiała. Wątpliwości budzi natomiast sposób jej realizacji, zwłaszcza w zakresie, w jakim zaskarżony przepis wyłącza ze zwolnienia podatkowego odszkodowania uzyskane na podstawie ugód sądowych.
W orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny przyjął, że ratio legis zwolnienia podatkowego z art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g updof służy zrekompensowaniu poszkodowanemu poniesionej przez niego szkody, a nie jego wzbogaceniu. A zatem także i ono powinno być wolne od podatku.


Co się zmieni?


Projekt ustawy nowelizującej rozszerza zakres przedmiotowy odszkodowań, które są wolne od podatku dochodowego od osób fizycznych, o część odszkodowań wynikających z zawartych ugód sądowych.


Odszkodowania, jeżeli ich wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw, są zwolnione – co do zasady – z podatku dochodowego od osób fizycznych.
Kwestionowany przepis art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g updof m.in. wyłącza zwolnienie, jeśli odszkodowanie ustalono w umowie lub ugodzie. Niezgodność wyłączenia z zasadą demokratycznego państwa prawnego w zakresie, w jakim obejmuje ono odszkodowania ustalone ugodą sądową, polega na rażącej niespójności rozwiązań prawnych przyjętych w dwu gałęziach prawa.


Mając na uwadze konieczność wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 29 listopada 2006 r. (wywołuje on skutki prawne z dniem publikacji, tj. od 11 grudnia 2006 r.), kierując się brzmieniem sentencji wyroku oraz motywami jego uzasadnienia, projekt wprowadza w art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g updof zastrzeżenie, zgodnie z którym wolne od podatku dochodowego są odszkodowania wynikające z zawartych ugod sądowych (dotyczy to odszkodowań, których wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw).


Inne konsekwencje wyroku Trybunału


Wprowadzony do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych w 2004 r. art. 21 ust. 3b nie poprawił sytuacji podatników, którzy otrzymali odszkodowanie na podstawie ugody sądowej. W uzasadnieniu wspomnianego wyroku TK zajął stanowisko na temat relacji prawnej między art. 21 ust. 3b oraz art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. b updof. Trybunał Konstytucyjny podniósł wówczas wiele uwag krytycznych w kwestii dodania do ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych art. 21 ust. 3b updof.


Literalne brzmienie art. 21 ust. 3b updof i art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. b updof prowadzi do wniosku, że oba przepisy odnoszą się do innych sytuacji faktycznych. Artykuł 21 ust. 1 pkt 3 lit. b dotyczy odszkodowań, których „wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw” (w tym zakresie Trybunał wskazał na niezgodność przepisu z Konstytucją).
Przedmiotem art. 21 ust. 3b updof są natomiast odszkodowania „inne” niż te o których mowa w art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. g (czyli inne niż odszkodowania, których wysokość lub zasady ustalania wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw). Na marginesie należy też zauważyć, że spośród odszkodowań wolnych od podatku dochodowego od osób fizycznych art. 21 ust. 3b wyłącza odszkodowania przyznane na mocy ugody sądowej, jeżeli: (a) mają one związek z prowadzoną działalnością gospodarczą, albo (b) dotyczą korzyści, które podatnik mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.